Şanghay İşbirliği Örgütü, İbn Haldun, Yeni İpek Yolu ve Merkezin Çoğaldığı Dünya
Prof. Dr. Susran Erkan Eroğlu
Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi
Bazen tarihin değiştiğini büyük savaşlardan değil, aynı masanın etrafında kimlerin oturduğundan anlarız.
1 Eylül 2026’da Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te gerçekleştirilen Şanghay İşbirliği Örgütü Zirvesi’ne bakarken zihnimde beliren ilk düşünce buydu.
Çin, Rusya, Hindistan, Pakistan, İran ve Orta Asya devletleri aynı masadaydı. Türkiye ise ŞİÖ Plus formatında zirvenin dikkat çeken aktörlerinden biriydi. Konuşulanlar yalnızca sınır güvenliği, terörizm veya askerî iş birliği değildi. Ticaret, enerji, ulaştırma koridorları, yatırım, sanayi, teknoloji ve geleceğin uluslararası düzeni aynı masanın gündemindeydi.
Bu fotoğrafa bakıp “Batı geriliyor, Doğu yükseliyor” demek mümkün.
Fakat bana göre bu, olup biteni açıklamak için fazla kolay bir cümle.
Çünkü bugün yaşadığımız dönüşüm yalnızca gücün Batı’dan Doğu’ya doğru hareket etmesi olmayabilir.
Çok daha büyük bir değişimin içinden geçiyor olabiliriz:
Dünyanın tek bir merkezden tanımlanabildiği dönem sona eriyor olabilir.
Belki dünya Doğu’ya dönmüyor.
Belki merkezin kendisi çoğalıyor.
SEARCH
Bir Sınır Güvenliği Mekanizmasından Dünya Düzeni Tartışmasına
Bugünkü Şanghay İşbirliği Örgütü’nün hikâyesi 1996’da Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan’ın oluşturduğu “Şanghay Beşlisi” ile başladı. Başlangıçtaki mesele oldukça somuttu: Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra ortaya çıkan sınır sorunlarını yönetmek, askerî gerilimleri azaltmak ve karşılıklı güven oluşturmak.
Özbekistan’ın katılımıyla yapı genişledi ve 2001 yılında Şanghay İşbirliği Örgütü kuruldu.
Aradan geçen çeyrek yüzyılda örgütün coğrafyası da gündemi de değişti.
Bugün on tam üyeden oluşan ŞİÖ, Çin’den Belarus’a, Rusya’dan Hindistan’a, İran’dan Orta Asya’ya uzanan son derece geniş bir Avrasya coğrafyasını kapsıyor. Üstelik örgüt artık yalnızca güvenlik konuşmuyor. Bişkek’teki 26. Devlet Başkanları Konseyi toplantısının gündeminde siyaset ve güvenliğin yanında ticaret, yatırım, enerji, sanayi, ekoloji, turizm ve yeni teknolojiler de bulunuyordu.
Bu dönüşümü önemsiyorum.
Çünkü bir kurumun ne konuştuğu, zamanla ne olmak istediğini de gösterir.
ŞİÖ bir sınır güvenliği mekanizması olarak doğdu.
Sonra bölgesel güvenlik platformuna dönüştü.
Bugün ise giderek başka bir sorunun tartışıldığı zemine dönüşüyor:
Dünya nasıl yönetilmeli?
Bu soru artık yalnızca Washington’da, Brüksel’de veya New York’ta sorulmuyor.
Pekin’de soruluyor.
Delhi’de.
Moskova’da.
Astana’da.
Taşkent’te.
Bişkek’te.
Ve giderek Ankara’da.
Asıl değişim belki de burada.
İbn Haldun Bişkek’teki Masaya Baksaydı Ne Görürdü?
Şanghay İşbirliği Örgütü’nü düşünürken zihnim ister istemez İbn Haldun’a gidiyor.
Çünkü İbn Haldun, devletlerin ve medeniyetlerin yükselişini yalnızca maddi zenginlikle açıklamaz. Onun düşüncesinin merkezinde asabiyyah vardır: birlikte hareket edebilme, ortak amaç etrafında dayanışabilme ve gerektiğinde ortak maliyet üstlenebilme kapasitesi.
Bir topluluk zengin olabilir.
Kalabalık olabilir.
Silahlı olabilir.
Fakat bunların hiçbiri tek başına siyasal güç üretmez.
Gücün kalıcı olabilmesi için insanlar ve kurumlar arasında onları birlikte hareket ettirecek bir bağ gerekir.
Bu kavramı bugünün uluslararası sistemine taşırsak ilginç bir soru ortaya çıkıyor:
Şanghay İşbirliği Örgütü’nün bir asabiyyahı var mı?
İlk bakışta cevap “hayır” gibi görünüyor.
Çünkü ŞİÖ homojen bir topluluk değil.
Çin ile Hindistan arasında rekabet var.
Hindistan ile Pakistan arasında tarihsel sorunlar var.
Rusya’nın güvenlik öncelikleri ile Çin’in ekonomik öncelikleri her zaman örtüşmüyor.
İran’ın beklentileri farklı.
Orta Asya devletlerinin egemenlik hassasiyetleri farklı.
Tam da bu nedenle ŞİÖ’yü NATO’nun Doğu’daki karşılığı olarak görmek bana doğru gelmiyor.
NATO’nun arkasında güçlü bir kolektif savunma mantığı bulunuyor.
ŞİÖ’nün arkasında ise şimdilik daha gevşek fakat belki çağımıza daha uygun başka bir bağ gelişiyor:
Aynı olmak zorunda olmadan birlikte hareket edebilmek.
Bu ayrım önemli.
- yüzyıl ittifakı üyelerinden sadakat istiyordu.
- yüzyılın ağları ise belki üyelerinden tam sadakat değil, kesişen çıkarlar isteyecek.
Bu nedenle ilk hipotezimi burada kuruyorum.
Hipotez 1
21. Yüzyılın Asabiyyahı İdeolojik Değil, Ağsal Olabilir
Soğuk Savaş’ta dayanışmanın önemli kaynaklarından biri ideolojiydi.
Kapitalizm.
Komünizm.
Batı.
Doğu.
Bugünün dünyasında ise devletler aynı ideolojiye sahip olmadan birlikte hareket edebiliyor.
Bir ülke güvenlikte bir aktörle, enerjide başka bir aktörle, ticarette üçüncü bir aktörle, teknolojide dördüncü bir aktörle ilişki kurabiliyor.
Eğer bu eğilim güçlenirse geleceğin uluslararası düzenini bloklardan çok ağlar belirleyecektir.
Ve güç, yalnızca ne kadar büyük olduğunuzla değil, kaç önemli ağın içinde bulunduğunuzla ölçülecektir.
Yeni İpek Yolu: Malların Değil Gücün Dolaştığı Yol
Tarihî İpek Yolu’nu çoğu zaman kervanlar, baharatlar, ipek ve ticaret üzerinden hatırlarız.
Oysa İpek Yolu hiçbir zaman yalnızca ticaret yolu değildi.
İnsanlar hareket etti.
Dinler hareket etti.
Diller hareket etti.
Teknolojiler hareket etti.
Hastalıklar hareket etti.
Sanat biçimleri hareket etti.
Hikâyeler hareket etti.
Başka bir ifadeyle İpek Yolu, malların dolaştığı bir güzergâhtan çok medeniyetlerin birbirine temas ettiği toplumsal bir ağdı.
Bugün aynı coğrafyada yeni yollar kuruluyor.
Fakat bu kez kervanların yerini konteynerler, demiryolları, enerji hatları ve fiber kablolar alıyor.
Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi.
Türkiye’nin desteklediği Orta Koridor.
Hazar geçişleri.
Demiryolları.
Limanlar.
Doğal gaz ve petrol hatları.
Elektrik bağlantıları.
Bunları yalnızca lojistik projeleri olarak görmek büyük hata olur.
Çünkü yolun geçtiği yerde yalnızca mal hareket etmez; güç de hareket eder.
Bir ülkenin limanına ihtiyaç duyuyorsanız o ülkenin istikrarı sizin için önemli hâle gelir.
Demiryolunuz başka bir ülkeden geçiyorsa onun dış politikası sizi ilgilendirir.
Enerjinizi belirli bir koridordan taşıyorsanız o koridorun güvenliği millî güvenlik meseleniz olur.
Bu nedenle ulaştırma coğrafyası zamanla güvenlik coğrafyasına dönüşür.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Bişkek’te Hazar geçişli Orta Koridor’un Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi ile uyumlaştırılmasına önem verdiklerini açıkça söylemesi bu bakımdan yalnızca ekonomik bir mesaj değildir.
Arkasında daha büyük bir coğrafi tasavvur vardır:
Avrupa ile Asya arasındaki akışın merkezlerinden biri olmak.
Fakat Yeni İpek Yolu Asfalttan Değil Veriden de Yapılacak
Burada tartışmayı bir adım daha ileri götürmek istiyorum.
- yüzyılın İpek Yolu yalnızca demiryollarından, limanlardan ve enerji hatlarından oluşmayacak.
Bir başka yol daha kuruluyor.
Göremiyoruz.
Ama belki diğer bütün yollardan daha önemli olacak.
Veri yolu.
Fiber optik hatlar.
Bulut sistemleri.
Uydu ağları.
Veri merkezleri.
5G ve sonrasındaki haberleşme altyapıları.
Yapay zekâ modelleri.
Yarı iletkenler.
Dijital ödeme sistemleri.
Bir zamanlar devletler boğazları ve limanları kontrol etmek için mücadele ediyordu.
Şimdi bunlara yeni geçitler ekleniyor.
Verinin geçtiği geçitler.
Çünkü gelecekte bir ülkenin ekonomik bağımsızlığı yalnızca petrolünü nereden aldığıyla değil, verisinin nerede saklandığıyla da ilgili olacak.
Kullandığı yapay zekâ modelini kim geliştiriyor?
Bulut altyapısı kime ait?
Dijital ödemeler hangi sistemden geçiyor?
Algoritmik kararların arkasındaki veri hangi ülkede tutuluyor?
Bunlar teknik sorular gibi görünüyor.
Değil.
Bunlar giderek egemenlik soruları hâline geliyor.
Hipotez 2
21. Yüzyılın Jeopolitiği Koridorlardan Platformlara Geçecek
Eğer ŞİÖ ülkeleri ulaştırma ve enerji iş birliğinin yanına yapay zekâ, dijital altyapı, finans ve teknoloji alanlarında daha güçlü ortaklıklar eklerse örgütün anlamı değişecektir.
ŞİÖ yalnızca Avrasya’nın güvenlik platformlarından biri olmaktan çıkarak alternatif bir teknolojik-ekonomik ekosistemin oluştuğu alanlardan birine dönüşebilir.
O zaman rekabet yalnızca “hangi ülke daha güçlü?” sorusu üzerinden yürümeyecektir.
Başka sorular ortaya çıkacaktır:
Kimin ödeme sistemi?
Kimin yapay zekâsı?
Kimin uydu ağı?
Kimin dijital standardı?
Kimin verisi?
Kimin algoritması?
Bir zamanlar İpek Yolu’nu kontrol etmek ticareti kontrol etmek anlamına geliyordu.
Belki gelecekte veri yolunu kontrol etmek gerçekliği üretme kapasitesini kontrol etmek anlamına gelecek.
Bizi Kim İzliyor’dan Bize Dünyayı Kim Gösteriyor’a
Tam burada teknoloji meselesi sosyolojiye dönüşüyor.
Gözetim toplumunu tartışırken temel sorulardan biri şuydu:
Bizi kim izliyor?
Fakat yapay zekâ çağında bundan daha ileri bir soruyla karşı karşıyayız:
Bize dünyayı kim gösteriyor?
Çünkü algoritmalar artık yalnızca davranışlarımızı kaydetmiyor.
Neyi göreceğimizi de seçiyor.
Hangi haberi okuyacağımızı.
Hangi görüntünün önümüze çıkacağını.
Hangi konunun önemli olduğunu düşüneceğimizi.
Hangi tehdidi daha büyük algılayacağımızı.
Hatta giderek hangi gerçekliğin içerisinde yaşayacağımızı.
Bu nedenle Çin ile Batı arasındaki teknoloji rekabetini yalnızca ekonomik rekabet olarak okumak yetersizdir.
Teknolojik ekosistem aynı zamanda bir anlam ekosistemidir.
Ve burada daha önce üzerinde durduğum “anlam güvenliği” meselesi uluslararası sistem ölçeğinde yeniden karşımıza çıkıyor.
- yüzyılda büyük güç olmak için dünyanın önemli bölümüne mal satmanız gerekiyordu.
- yüzyılda belki bunun yanına başka bir kapasite eklenecek:
Dünyanın önemli bölümünün gerçekliği hangi platformlardan gördüğünü etkileyebilmek.
Medeniyetlerin Merkezi Neden Değişir?
Tarihte hiçbir merkez sonsuza kadar merkez olarak kalmadı.
Mezopotamya.
Akdeniz.
Roma.
Bağdat.
Semerkant.
İstanbul.
Londra.
New York.
Merkezler değişti.
Fakat burada dikkat edilmesi gereken şey şudur:
Medeniyet merkezleri yalnızca orduları zayıfladığı için değişmez.
Ticaret yolları değişir.
Bilginin üretildiği yer değişir.
Sermayenin dolaştığı ağlar değişir.
Teknoloji değişir.
Nüfus değişir.
Kurumlar değişir.
Ve en önemlisi insanların geleceği nerede gördükleri değişir.
Bu nedenle Asya’nın yükselişini yalnızca Çin’in ekonomik büyümesine indirgemek istemiyorum.
Daha geniş bir hareket var.
Dünya nüfusunun önemli bölümü Asya’da.
Üretim kapasitesinin büyük kısmı burada.
Enerji tüketiminin merkezi giderek buraya kayıyor.
Teknoloji rekabetinin önemli cephelerinden biri burada.
Yeni orta sınıflar burada büyüyor.
Ve sermaye giderek daha fazla Asya içi dolaşıma giriyor.
Bu bize önemli bir şey söylüyor:
Coğrafyanın kaderini yollar belirliyorsa, yolların kaderini de insanların geleceğe ilişkin beklentileri belirler.
Şanghay Bir “Doğu NATO’su” mu?
Hayır.
En azından bugün değil.
ŞİÖ’nün NATO gibi ortak askerî komuta yapısı ve bir üyeye yapılan saldırıyı bütün üyelere yapılmış kabul eden kolektif savunma yükümlülüğü bulunmuyor.
Üstelik üyeleri arasında ciddi çıkar farklılıkları var.
Fakat belki de ŞİÖ’nün önemini anlamak için yanlış soruyu soruyoruz.
“ŞİÖ NATO olabilir mi?” yerine şunu sormalıyız:
21. yüzyılın etkili örgütlerinin NATO gibi olması gerekiyor mu?
Belki gerekmiyor.
Çünkü yeni dünya düzeni katı bloklardan ziyade üst üste binen üyeliklerden oluşabilir.
Hindistan aynı anda ŞİÖ’de bulunabilir ve ABD ile stratejik ilişkilerini geliştirebilir.
Türkiye NATO üyesi olabilir ve ŞİÖ ile ilişkilerini derinleştirebilir.
Orta Asya devletleri Çin ile ekonomik ilişkilerini büyütürken Türk Devletleri Teşkilatı içinde daha fazla bütünleşebilir.
İşte daha önce “akışkan kutupluluk” olarak adlandırdığım durum tam burada belirginleşiyor.
Hipotez 3
Yeni Dünyada “Taraf Değiştirmek” Yerine “Tarafları Çoğaltmak” Normalleşecek
Bu hipotez doğrulanırsa 20. yüzyılın meşhur sorusu önemini kaybetmeye başlayacaktır:
“Sen hangi taraftasın?”
Yerine başka bir soru gelecektir:
“Hangi meselede kiminlesin?”
Bu küçük dil değişikliği aslında büyük bir sistem değişikliğini anlatır.
Türkiye Bu Masada Neden Önemli?
Türkiye’nin ŞİÖ ile ilişkisini yalnızca “Batı’dan uzaklaşıyor mu?” tartışmasına sıkıştırmak bana göre Türkiye’nin coğrafyasını yanlış okumaktır.
Türkiye NATO üyesidir.
Avrupa ile derin ekonomik ilişkilere sahiptir.
Rusya ile enerji ve güvenlik başlıklarında ilişki yürütmektedir.
Türk dünyasıyla kurumsal bağlarını geliştirmektedir.
Körfez ülkeleriyle ilişkileri güçlenmektedir.
Orta Koridor’un merkezindedir.
Akdeniz’e açılmaktadır.
Kafkasya’ya komşudur.
Ortadoğu’nun içindedir.
Ve Asya’ya uzanmaktadır.
Türkiye’nin asıl avantajı belki de bir kutbun merkezinde bulunmak değildir.
Kutupların kesişiminde bulunmaktır.
Fakat burada ciddi bir ayrım yapmak gerekiyor.
Kavşakta bulunmak başka şeydir.
Kavşak olabilmek başka.
Coğrafyanız size ilkini verir.
İkincisini ise ancak siz inşa edebilirsiniz.
Demiryoluyla.
Limanla.
Enerji altyapısıyla.
Üniversiteyle.
Bilimle.
Teknolojiyle.
Hukukla.
Nitelikli insan kaynağıyla.
Kurumsal güvenle.
Hipotez 4
Türkiye’nin Asıl Gücü “Merkez Ülke” Değil “Bağlantı Ülkesi” Olabilmesinde Yatacak
Bağlantı ülkesi olmak pasif bir köprü olmak değildir.
Tam tersine ağların kesiştiği yerde değer üretebilmek demektir.
Çin’den Avrupa’ya giden tren yalnızca Türkiye’den geçiyorsa Türkiye koridordur.
Ama o trenin taşıdığı ürün burada işleniyor, finansmanı burada sağlanıyor, sigortası burada yapılıyor, teknolojisi burada geliştiriliyor, verisi burada yönetiliyor ve buradaki üniversiteler yeni bilgi üretiyorsa Türkiye artık yalnızca koridor değildir.
Merkezdir.
Türkiye’nin önündeki gerçek mesele bana göre budur.
Geçiş ülkesi mi olacağız?
Yoksa geçişi değere dönüştüren ülke mi?
Türk Dünyası: Yeni Haritanın Sessiz Merkezi mi?
ŞİÖ haritasına baktığımızda başka bir gerçek daha görülüyor.
Avrasya’nın tam ortasında Türk dünyası bulunuyor.
Kazakistan.
Kırgızistan.
Özbekistan.
Daha geniş bağlantı alanında Azerbaycan ve Türkiye.
Bu coğrafya uzun yıllar büyük güçlerin arasında kalan bir alan olarak okundu.
Rusya’nın güneyi.
Çin’in batısı.
Avrupa’nın doğusu.
Ortadoğu’nun kuzeyi.
Fakat belki artık başka türlü düşünmenin zamanı geliyor.
Ya burası çevre değilse?
Ya tam tersine farklı ekonomik ve siyasal dünyaların birbirine bağlandığı merkezlerden biriyse?
Orta Koridor’un önemi burada ortaya çıkıyor.
Çin’den başlayıp Orta Asya, Hazar, Kafkasya ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya ulaşan ağ büyürse Türk dünyasının jeopolitik anlamı değişebilir.
Ama burada da yol tek başına yeterli değildir.
Ben buna sosyolojik koridor eklemek gerektiğini düşünüyorum.
Öğrenciler hareket etmeli.
Akademisyenler hareket etmeli.
Sanatçılar hareket etmeli.
Girişimciler hareket etmeli.
Ortak araştırma merkezleri kurulmalı.
Üniversiteler birbirine bağlanmalı.
Teknoloji şirketleri ortak ekosistemler geliştirmeli.
Çünkü medeniyetler yalnızca malların dolaşımıyla kurulmaz.
İnsanların ve fikirlerin dolaşımıyla kurulur.
Tarihî İpek Yolu’nun gerçek gücü de buydu.
Mekke’den Bişkek’e: İki Ayrı Hadise mi?
Son dönemde Ortadoğu’daki yeni güvenlik arayışlarını düşünürken üzerinde durduğum Mekke merkezli Türkiye-Suudi Arabistan-Pakistan yakınlaşması ile Bişkek’teki ŞİÖ Zirvesi ilk bakışta tamamen farklı gelişmeler gibi görünüyor.
Fakat haritayı biraz uzaklaştırdığımızda ilginç kesişimler ortaya çıkıyor.
Pakistan ŞİÖ üyesi.
Türkiye ŞİÖ’nün diyalog ortağı ve ilişkisini geliştirmek istiyor.
Türkiye aynı zamanda Türk dünyasının batı ucunda.
Körfez sermayesinin Orta Asya ilgisi büyüyor.
Orta Koridor Avrasya’yı Türkiye üzerinden Avrupa’ya bağlıyor.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Bişkek’teki konuşmasında hem Orta Koridor-Kuşak ve Yol uyumundan hem de Mekke’deki yeni savunma yapılanmasından söz etmesi bu açıdan dikkat çekicidir.
Henüz bütün bunlardan tek bir jeopolitik mimari çıkarmak için erken.
Fakat hipotez geliştirmek için erken değil.
Hipotez 5
Avrasya ile Ortadoğu’nun Güvenlik ve Ekonomi Ağları Birbirine Yaklaşabilir
Eğer ŞİÖ kurumsallaşmaya devam eder…
Orta Koridor büyür…
Türk dünyasındaki bütünleşme derinleşir…
Türkiye’nin Körfez ilişkileri güçlenir…
Pakistan farklı güvenlik alanları arasında bağlantı kurar…
ve enerji, ulaştırma, savunma sanayii ile teknoloji ağları birbirine bağlanırsa…
gelecekte Ortadoğu ile Avrasya’yı iki ayrı jeopolitik bölge olarak düşünmek giderek zorlaşabilir.
Ortaya yeni bir stratejik süreklilik alanı çıkabilir.
Ve Türkiye bu alanın önemli düğüm noktalarından biri hâline gelebilir.
Fakat Çok Kutupluluk Daha Adil Bir Dünya mı Demektir?
Hayır.
En azından otomatik olarak değil.
Burada çok kutupluluğu romantikleştirmemek gerekir.
Tek merkezli düzen hegemonya üretebilir.
Fakat çok merkezli düzen de rekabet, belirsizlik ve çatışma üretebilir.
Daha fazla güç merkezi daha fazla hareket alanı demektir.
Ama aynı zamanda daha fazla sürtünme noktası demektir.
Bu nedenle ŞİÖ’nün gerçek sınavı Batı’ya meydan okuyup okuyamayacağı değildir.
Bence daha zor sınav şudur:
Kendi içindeki farklılıkları yönetebilecek mi?
Çin-Hindistan.
Hindistan-Pakistan.
Rusya-Çin.
İran’ın güvenlik beklentileri.
Orta Asya ülkelerinin egemenlik hassasiyetleri.
Bunlar ortadan kalkmayacak.
Eğer ŞİÖ bütün bu farklılıklara rağmen ortak ekonomik, teknolojik ve güvenlik kurumları üretebilirse küresel sistemin kalıcı merkezlerinden birine dönüşebilir.
Üretemezse etkileyici zirveler düzenleyen fakat sınırlı ortak kapasiteye sahip bir platform olarak kalabilir.
Bu nedenle:
Hipotez 6
ŞİÖ’nün Geleceğini Büyüklüğü Değil, Farklılığı Yönetme Kapasitesi Belirleyecek
İbn Haldun’a yeniden dönersek mesele yine asabiyyah meselesidir.
Fakat bu kez aynı kabileden, aynı milletten veya aynı medeniyetten insanların dayanışmasından söz etmiyoruz.
- yüzyılın daha zor sorusuyla karşı karşıyayız:
Farklı olanlar ortak çıkar etrafında ne kadar süre birlikte hareket edebilir?
Belki yeni dünyanın gerçek asabiyyah testi budur.
ENVISION
Bütün Hipotezler Gerçekleşirse Ne Olur?
Şimdi biraz ileri gidelim.
ŞİÖ daha kurumsal bir yapıya dönüşürse…
Ortak finans mekanizmaları güçlenirse…
Kuşak ve Yol ile Orta Koridor birbirine daha fazla bağlanırsa…
Orta Asya’nın ekonomik ve stratejik ağırlığı artarsa…
Türkiye ŞİÖ ile ilişkilerini derinleştirirken NATO üyeliğini ve Avrupa bağlarını korursa…
Türk dünyasının kurumsal bütünleşmesi devam ederse…
Ortadoğu’daki yeni güvenlik ağları Avrasya’daki yapılarla kesişirse…
ve bütün bunlara ortak dijital altyapılar, ödeme sistemleri, yapay zekâ ekosistemleri ve veri ağları eklenirse…
ortaya “Batı’nın karşısında Doğu” çıkmayabilir.
Çok daha karmaşık bir şey ortaya çıkabilir:
Birbiriyle kesişen düzenler dünyası.
Bir devlet NATO üyesi olup ŞİÖ ile çalışabilir.
Bir başka devlet ŞİÖ üyesi olup ABD ile stratejik ortaklık geliştirebilir.
Bir Orta Asya ülkesi Çin yatırımlarını kabul ederken Türk dünyasıyla kültürel ve kurumsal bütünleşmesini artırabilir.
Bir Körfez devleti Washington’la güvenlik ilişkisini sürdürürken Pekin’le enerji, Ankara’yla savunma, Orta Asya’yla yatırım ilişkisi geliştirebilir.
O zaman haritalarımız yetersiz kalmaya başlayacaktır.
Çünkü siyasi haritalar bize sınırları gösterir.
Yeni dünyayı anlamak için sınırların üzerine başka çizgiler çizmemiz gerekecek.
Enerji hatları.
Demiryolları.
Finans ağları.
Savunma ortaklıkları.
Fiber kablolar.
Veri merkezleri.
Üniversite ağları.
Yapay zekâ ekosistemleri.
21. yüzyılın gerçek haritası belki de devletlerin değil, bağlantıların haritası olacaktır.
Bir Kestirim Daha: Geleceğin Büyük Gücü En Büyük Devlet Olmayabilir
Buradan daha iddialı bir kestirim geliştirmek mümkün.
Sanayi çağında güç büyük ölçüde üretim kapasitesiydi.
- yüzyılda buna askerî kapasite, enerji ve finans eklendi.
- yüzyılda yeni bir güç türü daha belirginleşiyor:
Bağlantı gücü.
Kim kimi birbirine bağlayabiliyor?
Kimin üzerinden enerji geçiyor?
Kimin limanına ihtiyaç duyuluyor?
Kimin ödeme sistemi kullanılıyor?
Kimin veri altyapısına bağlanılıyor?
Kimin üniversiteleri yetenek çekiyor?
Kimin yapay zekâ sistemleri başka toplumların gündelik hayatına giriyor?
Bu nedenle geleceğin büyük güçlerinden bazıları yalnızca kaynak sahibi ülkeler olmayabilir.
Akışları yönetebilen ülkeler olabilir.
Ve bu kestirim doğruysa Türkiye açısından olağanüstü bir fırsat kadar büyük bir sorumluluk da ortaya çıkıyor.
Çünkü Anadolu’nun coğrafi konumu değişmedi.
Değişen şey, bu coğrafyanın birbirine bağlayabileceği dünyaların sayısıdır.
ELUCIDATE
Dünya Doğu’ya mı Dönüyor?
Başlangıçtaki soruya geri dönelim.
Dünya Doğu’ya mı dönüyor?
Belki bu sorunun kendisi artık eski dünyanın sorusudur.
Çünkü “Doğu” dediğimiz şey de tek değil.
Çin başka.
Hindistan başka.
Rusya başka.
Türk dünyası başka.
İran başka.
Körfez başka.
Ve “Batı” da tek bir iradeden oluşmuyor.
Belki yaşadığımız şey Batı’nın yerini Doğu’nun alması değildir.
Tek merkezin yerini çok sayıda merkezin almasıdır.
Bu nedenle geleceğin temel kavramının “taraf” değil, bağlantı olacağını düşünüyorum.
İbn Haldun bize gücün dayanışma olmadan kalıcılaşamayacağını hatırlatıyor.
İpek Yolu bize yolların yalnızca malları değil, medeniyetleri taşıdığını gösteriyor.
Yapay zekâ çağı ise buna yeni bir gerçek ekliyor:
Artık yollar yalnızca topraktan geçmiyor.
Zihnimizden de geçiyor.
Bir demiryolu ekonomileri birbirine bağlayabilir.
Bir enerji hattı devletleri birbirine bağımlı hâle getirebilir.
Bir fiber kablo toplumları birbirine bağlayabilir.
Bir algoritma ise milyonlarca insanın aynı dünyayı nasıl gördüğünü değiştirebilir.
Belki bu nedenle yeni dünya düzeninin mücadelesi aynı anda üç coğrafyada yaşanacak:
Toprakta.
Ağlarda.
Zihinlerde.
Search bizi 1996’daki Şanghay Beşlisi’nden 2026’daki Bişkek Zirvesi’ne getiriyor.
Envision bize Orta Koridor’u, Türk dünyasını, Avrasya’yı, Ortadoğu’yu ve yeni veri yollarını aynı harita üzerinde düşünme imkânı veriyor.
Elucidate ise asıl soruyu görünür hâle getiriyor.
Türkiye açısından soru gerçekten “Batı mı, Doğu mu?” mudur?
Bence değil.
Daha zor ve daha önemli soru şudur:
Birden fazla merkezin oluştuğu dünyada, farklı merkezlere bağlanırken kendi merkezimizi kurabilecek miyiz?
Çünkü yolun üzerinde olmak önemlidir.
Ama yolu kullananlar başkalarıysa bunun adı güç değildir.
Verinin üzerinden geçmesi önemlidir.
Ama veriyi işleyen başkalarıysa bunun adı egemenlik değildir.
Üniversitelerinizin uluslararasılaşması önemlidir.
Ama bilgiyi üreten merkezler hep başka yerdeyse bunun adı merkez olmak değildir.
Belki de Türkiye’nin önündeki tarihsel eşik tam olarak budur:
Köprü olmakla yetinecek miyiz, yoksa köprünün iki yakasının da ihtiyaç duyduğu bir merkez mi olacağız?
Şanghay’daki küçük bir sınır güvenliği girişiminin çeyrek yüzyıl sonra Bişkek’te dünya düzenini tartışan büyük bir masaya dönüşmesi bize tarihin hâlâ hareket ettiğini gösteriyor.
Fakat tarih yalnızca hareket edenleri hatırlamaz.
Hareketin yönünü zamanında anlayabilenleri de hatırlar.
Search. Envision. Elucidate.
Bir Cevap Yazın