Kalelerden Önce Anlamlar Yıkılır: İbn Haldun’dan Dijital Çağa Bir “Biz” Sosyolojisi
Prof. Dr. Susran Erkan Eroğlu
Bazı sorular vardır, cevabından çok sorulma biçimi önemlidir. “Bir toplum nasıl çözülür?” bunlardan biri. İlk akla gelen cevaplar bellidir: savaş, ekonomik çöküş, siyasi kriz, dış müdahale, teknolojik geri kalmışlık… Bunların hiçbiri yanlış değil. Fakat bir süredir zihnimi başka bir ihtimal meşgul ediyor: Ya bunların hepsi sonuçsa? Ya bir toplumun asıl çözülmesi çok daha önce, gözle görülmeyen bir yerde başlıyorsa?
Tarihe biraz uzaktan baktığımızda ilginç bir örüntüyle karşılaşıyoruz. Büyük siyasi yapılar çoğu zaman yalnızca dışarıdan gelen darbeler nedeniyle çökmüyor. Dışarıdan gelen darbenin etkili olabileceği bir iç kırılganlık zaten oluşmuş oluyor. Kurumlara güven azalıyor, adalet duygusu zedeleniyor, ortak gelecek fikri zayıflıyor, toplum kendi içinde birbirini anlamakta zorlanan parçalara ayrılıyor. İnsanlar aynı kelimeleri kullanmaya devam ediyorlar ama o kelimeler artık aynı şeyleri ifade etmiyor.
Belki de mesele tam burada başlıyor.
Çünkü bir toplumu toplum yapan şey yalnızca aynı sınırlar içinde yaşamak değildir. Aynı bayrağa bakmak da tek başına yeterli değildir. Toplum olabilmek, hiç tanımadığımız insanlarla aramızda görünmez bir bağ bulunduğuna inanabilmektir. Benedict Anderson’ın ulusu “hayal edilmiş cemaat” olarak düşünmesindeki incelik de burada yatıyor: Milyonlarca insan birbirini hiç görmeden ortak bir aidiyet tahayyül edebilir. Bu, ulusun gerçek olmadığı anlamına gelmez; tam tersine toplumsal gerçekliğin ne kadar güçlü biçimde ortak tahayyüller üzerine kurulabildiğini gösterir.
O halde soruyu değiştirelim.
Bir toplumun “biz” diyebilme yeteneği zayıflarsa ne olur?
Bence asıl mesele burada.
SEARCH
Bir Toplumu Bir Arada Tutan Görünmeyen Şey
Bu sorunun peşinden giderken insan ister istemez yaklaşık yedi yüzyıl geriye, İbn Haldun’a dönüyor. Çünkü İbn Haldun devletlerin yükselişini ve çözülüşünü açıklarken yalnızca hükümdarlara, ordulara ya da ekonomiye bakmadı. Daha derinde bir şey gördü: asabiyet.
Asabiyeti bugünkü anlamıyla kaba bir grupçuluk olarak okumak eksik olur. İbn Haldun’un kavramında birlikte hareket edebilme, dayanışma gösterebilme, ortak bir amaç etrafında kenetlenebilme kapasitesi vardır. Bir toplulukta bu bağ güçlüyse siyasal yapı yükselir; bağ gevşediğinde ise görünüşte güçlü olan yapı içeriden kırılganlaşmaya başlar. Asabiyet, bu anlamda devletin betonunda değil, insanların birbirleriyle kurdukları ilişkinin içinde bulunan görünmez harçtır.
Yüzyıllar sonra Durkheim başka kavramlarla benzer bir meseleyle uğraştı. Modern toplum karmaşıklaştıkça insanları bir arada tutan bağların nasıl değiştiğini sordu. Mekanik dayanışmadan organik dayanışmaya geçişi anlatırken aslında modernliğin büyük problemini görüyordu: Birbirimize benzemediğimiz hâlde nasıl birlikte yaşayacağız? Modern toplumda bizi birbirimize bağlayan şey yalnızca ortak geçmiş değil, karşılıklı bağımlılıktır. Fakat normların ve ortak referansların zayıfladığı noktada Durkheim’ın anomi dediği durum belirir.
İbn Haldun’un asabiyeti ile Durkheim’ın dayanışması arasında yüzyıllar vardır ama ikisinin de işaret ettiği problem şaşırtıcı biçimde günceldir: Bir toplumun fiziksel olarak bir arada bulunması, sosyolojik olarak bir arada olduğu anlamına gelmez.
Buna daha sonra sosyal sermaye tartışması eklendi. Robert Putnam’ın üzerinde durduğu güven, karşılıklılık normları ve sivil katılım meselesi tam da bu nedenle önemlidir. İnsanların birbirlerine ve kurumlarına güvenebilmesi, gündelik hayatın küçük ayrıntısı değildir; kolektif hareket kapasitesinin temelidir. Güven azaldığında yalnızca insanlar birbirinden uzaklaşmaz. Kurumların hareket kabiliyeti de daralır.
Belki de bir toplumun gerçek servetini hesaplarken yalnızca millî gelirine, doğal kaynaklarına veya teknolojik kapasitesine bakmamak gerekiyor. Görünmeyen başka bir bilançosu daha var:
Birbirimize ne kadar güveniyoruz? Birlikte ne kadar hareket edebiliyoruz? Ve en önemlisi, hâlâ ortak bir gelecek tahayyül edebiliyor muyuz?
ENVISION
Bir Ülkenin En Stratejik Kaynağı Belki de “Biz” Duygusudur
Burada sosyolojik imgelemimizi biraz genişletelim.
Bir ülkenin çok güçlü ordusu olabilir. Gelişmiş teknolojisi, iyi üniversiteleri, büyük şirketleri, yolları, barajları, havaalanları olabilir. Bunların tamamı önemlidir. Fakat toplumun farklı kesimleri birbirini artık aynı hikâyenin parçası olarak görmüyorsa başka türden bir kırılganlık ortaya çıkar.
Çünkü devlet ile toplum aynı şey değildir.
Devletin sınırları haritada çizilebilir. Toplumun sınırları çizilemez.
Onlar insanların zihninde yaşar.
Tam da burada Gramsci’nin hegemonya kavramı önem kazanıyor. Güç yalnızca zor kullanma kapasitesi değildir; neyin normal, meşru, doğal ve doğru kabul edildiğini şekillendirebilme kapasitesidir. Bir toplumu yönlendirmek istiyorsanız her zaman onun kurumlarını ele geçirmeniz gerekmez. Bazen kavramlarını değiştirmek yeterlidir.
Çünkü kelimeler değiştiğinde düşüncenin sınırları da değişir.
“Biz” kelimesinin anlamı değiştiğinde toplum değişir.
“Adalet” kelimesinin anlamı değiştiğinde kurumlara bakış değişir.
“Vatan”, “özgürlük”, “hak”, “devlet”, “millet”, “öteki” gibi kavramların içeriği değiştiğinde yalnızca dil değişmez; toplumsal gerçeklik de yeniden düzenlenmeye başlar.
Burada önceki yazılarımda üzerinde durduğum Wittgenstein meselesine yeniden dönüyorum: İnsanlar bazen aynı kelimeyi kullanırlar ama aynı şeyi söylemezler. Aynı toplumun üyeleri aynı kavramlarla tamamen farklı gerçeklikler kurmaya başladığında mesele artık basit bir fikir ayrılığı olmaktan çıkar.
Ortak anlam zemini aşınmaya başlar.
Ve bana göre 21. yüzyılın en kritik kırılmalarından biri tam olarak budur.
Dün Propaganda Vardı, Bugün Gerçeklikler Yarışıyor
Propaganda yeni değildir. İnsanlık iktidarı keşfettiğinden beri anlatıyı da kullanıyor. Fakat bugünün farkı, propaganda kapasitesinden çok anlam üretiminin ölçeği ve hızıdır.
Eskiden bir mesajın üreticisi daha görünürdü. Gazete belliydi, televizyon belliydi, devlet belliydi, yayıncı belliydi. Bugün ise milyarlarca insan aynı anda hem içerik tüketicisi hem içerik üreticisi. Buna algoritmaları, botları, mikro hedeflemeyi, yapay zekâ ile üretilmiş görüntüleri ve kişiselleştirilmiş bilgi akışlarını eklediğimizde tarihte pek karşılaşmadığımız bir durum ortaya çıkıyor.
Artık herkes aynı propagandaya maruz kalmıyor.
Herkes kendisine göre düzenlenmiş bir gerçekliğin içinde yaşıyor.
Bence asıl kırılma budur.
Çünkü klasik propaganda insanları aynı hikâyeye ikna etmeye çalışıyordu. Algoritmik çağ ise insanları farklı hikâyelerin içine yerleştirebiliyor.
Biri için kahraman olan, diğeri için tehdit.
Biri için kanıt olan, diğeri için kurgu.
Biri için özgürlük olan, diğeri için güvenlik sorunu.
Böyle bir ortamda toplumun karşı karşıya olduğu problem yanlış bilgiyle sınırlı değildir. Yanlış bilgi düzeltilebilir. Daha zor olan, ortak gerçekliğin kaybolmasıdır.
Yeni Toplumsal Hareketlerden Dijital Kabilelere
Yeni toplumsal hareketler üzerine çalışırken beni uzun zamandır düşündüren meselelerden biri de budur. Klasik toplumsal hareketlerde ekonomik talepler ve sınıfsal pozisyonlar çok daha belirginken, yeni toplumsal hareketlerde kimlik, yaşam tarzı, çevre, insan hakları, toplumsal cinsiyet, kültür ve aidiyet gibi anlam eksenli meseleler daha görünür hâle geldi.
Bu değişim bize önemli bir şey söylüyor: Modern toplumda mücadele yalnızca kaynakların nasıl dağıtılacağı üzerine yürümüyor; gerçekliğin nasıl tanımlanacağı üzerine de yürüyor.
Kim olduğumuz, kime ait olduğumuz, neyin adil olduğu, hangi hayat biçiminin meşru sayıldığı, hangi geçmişin hatırlanacağı ve geleceğin nasıl tasavvur edileceği artık siyasal mücadelenin merkezinde.
Bu başlı başına kötü bir şey değildir. Çoğulculuk demokratik toplumların gücüdür. Farklılıkların görünür hâle gelmesi toplumsal gelişmenin de parçasıdır.
Sorun farklılaşmak değildir.
Sorun, farklılıklarımızın üzerinde konuşabileceğimiz ortak zemini kaybetmektir.
Çünkü çoğulculuk ile parçalanma aynı şey değildir.
Bir toplumda binlerce farklı ses bulunabilir ve yine de güçlü bir “biz” duygusu var olabilir. Asıl tehlike seslerin çoğalması değil; seslerin birbirini artık insan olarak duymamasıdır.
İçeriden Çözülmek Ne Demektir?
Burada özellikle dikkatli olmak gerekiyor.
“İçeriden çözülme” ifadesini kullandığımızda zihnimiz hemen komplolara gidebilir. Birileri plan yapıyor, birileri toplumu bilinçli biçimde bölüyor, görünmeyen eller her şeyi yönetiyor gibi kolay açıklamalar caziptir.
Ben meseleyi böyle okumuyorum.
Sosyolojik süreçler çoğu zaman tek bir failin hazırladığı planlardan çok daha karmaşıktır.
Bir toplum kendi içinden de kırılganlaşabilir.
Adalet duygusunun aşınmasıyla.
Kurumsal güvenin azalmasıyla.
Toplumsal eşitsizliklerin kalıcılaşmasıyla.
Gençlerin ortak geleceğe dair umudunu kaybetmesiyle.
Farklı toplumsal grupların birbirlerini tehdit olarak görmeye başlamasıyla.
Kamusal dilin sürekli sertleşmesiyle.
Her eleştirinin ihanet, her farklılığın düşmanlık, her tartışmanın kimlik mücadelesi hâline gelmesiyle.
Bunların gerçekleşmesi için mutlaka karanlık bir odada hazırlanmış büyük bir plana ihtiyaç yoktur.
Bazen toplumlar kendi anlam dünyalarını kendileri aşındırırlar.
Ve belki de en tehlikelisi budur.
Çünkü dışarıdan gelen tehdidi görmek kolaydır.
İçeride yavaş yavaş normalleşen çözülmeyi görmek çok daha zordur.
ELUCIDATE
Güvenliğin Yeni Cephesi: Anlam
Buradan benim için çok önemli olan başka bir kavrama ulaşıyorum: anlam güvenliği.
Yirminci yüzyılın güvenlik anlayışı büyük ölçüde fiziksel alan üzerinden kuruluydu. Sınırlar, ordular, stratejik tesisler, enerji kaynakları, iletişim hatları korunuyordu. Daha sonra dijitalleşmeyle birlikte bilgi güvenliği önem kazandı. Veriyi korumayı, sistemleri korumayı, siber altyapıyı korumayı öğrendik.
Fakat şimdi üçüncü bir aşamaya geçiyoruz.
Artık yalnızca toprağı ve bilgiyi değil, anlamı da korumak gerekiyor.
Burada “anlamı korumak”tan kastım tek tip düşünce üretmek değildir. Tam tersine, toplumun farklı düşüncelere rağmen üzerinde konuşabileceği müşterek bir gerçeklik alanını koruyabilmesidir.
Bu ayrım son derece önemlidir.
Çünkü toplumsal dayanıklılık herkesin aynı şeyi düşünmesi değildir.
Aynı toplumun parçası olduklarını unutmadan farklı şeyler düşünebilmeleridir.
Bana göre güçlü toplumun tanımı tam olarak budur.
Farklılıkları ortadan kaldıran toplum güçlü değildir. Farklılıkları taşıyabilen toplum güçlüdür.
Eleştiriden korkmayan ama eleştiriyi düşmanlığa dönüştürmeyen; geçmişini kutsallaştırmadan hatırlayabilen, geleceğini romantikleştirmeden kurabilen; kurumlarını sorgularken onları tümüyle değersizleştirmeyen bir toplum…
İşte toplumsal dayanıklılık burada başlar.
Türkiye İçin Asıl Mesele
Türkiye gibi çok güçlü tarihsel hafızaya, son derece hareketli toplumsal yapıya ve genç bir nüfusa sahip ülkelerde bu mesele daha da önemlidir. Anadolu’nun kendisi zaten katmanlı bir hafızadır. Farklı medeniyetlerin, göçlerin, savaşların, inançların, kimliklerin ve hayat biçimlerinin üst üste geldiği bir coğrafyada yaşıyoruz.
Bu çeşitlilik bir zayıflık olmak zorunda değildir.
Doğru yönetildiğinde büyük bir sosyal sermayedir.
Fakat bunun için ortak aidiyetin yalnızca kriz zamanlarında hatırlanan duygusal bir refleks olmaktan çıkarılıp gündelik hayatın içinde yeniden üretilmesi gerekir.
Okulda.
Üniversitede.
Mahallede.
Sivil toplumda.
Sporda.
Sanatta.
Kamusal kurumlarda.
Ve artık kaçınılmaz biçimde dijital dünyada.
Çünkü genç bir insanın ülkesine aidiyetini yalnızca geçmişin kahramanlıklarını anlatarak kuramayız. Ona gelecekte bu hikâyenin neresinde bulunacağını da göstermek zorundayız.
Bir toplum yalnızca ortak geçmişle kurulmaz.
Ortak gelecek de gerekir.
Belki de burada İbn Haldun’un asabiyetini 21. yüzyılın diliyle yeniden düşünmemiz gerekiyor.
Bugünün asabiyeti kan bağı değildir. Aynı düşünmek de değildir. Bugünün asabiyeti, farklılıklarımızla birlikte ortak bir geleceğin mümkün olduğuna duyduğumuz güvendir.
Son Söz
Bir Milletin Son Kalesi Nerede?
Tarihe baktığımızda büyük devletlerin geride kaleler, saraylar, surlar ve anıtlar bıraktığını görüyoruz. Bunların bazıları hâlâ ayakta. Fakat onları yapan siyasal düzenlerin çoğu artık yok.
Bu bana hep ilginç gelmiştir.
Taş kalabiliyor.
Devlet gidebiliyor.
Demek ki bir devleti ayakta tutan şey taş değil.
Ordu da tek başına değil.
Ekonomi de.
Teknoloji de.
Bunların hepsi gereklidir ama hiçbiri yeterli değildir.
Bir toplumun asıl gücü, birbirini hiç tanımayan milyonlarca insanın gerektiğinde aynı “biz” kelimesinin içinde buluşabilmesidir.
SEE açısından baktığımda mesele benim için burada berraklaşıyor. Search, bizi görünen tehditlerin arkasındaki görünmeyen bağları aramaya çağırıyor. Envision, güvenliği yalnızca sınırların korunması olarak değil, ortak geleceğin korunması olarak yeniden düşünmemizi istiyor. Elucidate ise sonunda oldukça yalın ama ağır bir gerçeği önümüze koyuyor: Bir toplumu ayakta tutan son şey, sahip olduğu silahların sayısı değil; birbirine ve ortak geleceğine duyduğu inançtır.
Belki de gelecek yüzyılların tarihçileri bizim çağımızı yapay zekâ çağı, dijital çağ veya bilgi çağı diye adlandırmayacaklar. Belki çok daha çarpıcı bir isim kullanacaklar: Ortak Anlam Mücadelesi Çağı. Çünkü insanlık ilk kez birbirine bu kadar bağlıyken aynı anda birbirinden bu kadar farklı gerçekliklerde yaşayabiliyor. Bilgimiz büyüdü; fakat müştereklerimiz aynı hızda büyümedi. Bağlantılarımız çoğaldı; fakat bağlarımızın aynı ölçüde güçlenip güçlenmediğinden emin değilim.
Ve belki de tarihin bize bıraktığı en büyük ders tam burada saklıdır: Bir toplumu yenmek için her zaman ordusunu yenmek gerekmez. Bazen insanların birbirine güvenme kapasitesinin aşınması, ortak hafızasının birbirinden kopuk hikâyelere dönüşmesi ve aynı ülkenin insanlarının aynı kelimeleri kullanırken artık aynı anlam dünyasında yaşamaması yeterince ağır bir kırılganlık yaratabilir.
Çünkü sınırlar haritalarda çizilir.
Devletler hukukla kurulur.
Ama toplumlar insanların zihninde ve birbirleriyle kurdukları bağlarda yaşar.
Bu yüzden bana göre bir milletin son kalesi sınırındaki duvar değildir.
Son kalesi “biz” diyebilme kabiliyetidir.
O kale ayakta kaldığı sürece krizler aşılabilir, ekonomiler yeniden kurulabilir, kurumlar onarılabilir, teknolojik açıklar kapatılabilir.
Ama “biz” kelimesinin içi boşalırsa geriye çok güçlü görünen fakat birbirine yabancılaşmış insanların yaşadığı bir coğrafya kalabilir.
Belki de çağımızın en stratejik sorusu bu nedenle şudur:
Birbirimize benzemeden, yeniden “biz” olmayı başarabilecek miyiz?
Search. Envision. Elucidate.
Çünkü bazen geleceği korumanın yolu, geleceği tahmin etmekten değil; bizi hâlâ birbirimize bağlayan şeyi doğru anlamaktan geçer.
Bir Cevap Yazın